Een werknemer is afhankelijk van zijn werkgever en moet daarom beschermd worden. Hij mag dus niet zomaar ontslagen worden, krijgt een minimumloon, bouwt pensioen op en is verzekerd tegen de inkomensgevolgen van ziekte, arbeidsongeschiktheid en werkloosheid. Hij staat aan de ene kant van het spectrum.

Helemaal aan de andere kant, staat de ondernemer. Die is op zichzelf aangewezen. Hij kan zelf kiezen hoeveel risico hij neemt. Als gevolg hiervan moet hij ook zelf opdraaien voor de gevolgen van zijn keuzes, is de theorie.

Praktijk
In de praktijk blijken veel ondernemers niet verzekerd te zijn tegen inkomensverlies mochten zij arbeidsongeschikt raken. Ook bouwen velen geen pensioen op. In tijden van crisis is het bovendien aantrekkelijk geld dat ze hiervoor opzij hebben gezet, te gebruiken om hun bedrijf overeind te houden.

Werknemers zouden dit waarschijnlijk ook doen, als zij dat konden. Keer op keer blijkt uit onderzoeken immers dat zij weinig 'pensioenbewust' zijn en geen idee hebben wat ze eigenlijk opbouwen. De vraag is dus waarom loontrekkers wel tegen zichzelf in bescherming genomen moeten worden en zelfstandigen niet.

Voorman Loek Hermans van MKB-Nederland zegt dat ondernemers niet zitten te wachten op overheidsbemoeienis. Maar de vraag is, of die vlieger ook op zou gaan als er een goede betaalbare arbeidsongeschiktheids- en pensioenvoorziening voor zelfstandigen was.

Wie heeft ooit een ondernemer horen klagen dat hij AOW krijgt of kinderopvangtoeslag? Ook hier betaalt hij ongevraagd aan mee. Daarnaast heeft hij uiteindelijk recht op bijstand. Een voorziening die evenmin gratis is.

Introductie van WAZ
Waarom is er dan zo'n verzet tegen een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen? Waarschijnlijk vanwege slechte ervaringen in het verleden. In 1998 werd namelijk ook al eens een arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen ingevoerd, de WAZ. De reden hiervoor was dat ondernemers geneigd waren het arbeidsongeschiktheidsrisico te onderschatten. Weinig zelfstandigen waren echter te spreken over de regeling: de verplichte premie was te hoog en de uiteindelijke uitkering te laag.

In 2004 werd de WAZ weer afgeschaft. Als redenen werden hiervoor toen aangedragen dat ondernemers voor een arbeidsongeschiktheidsverzekering ook prima bij verzekeraars terecht konden. Dat kan wel zijn, maar veel zelfstandigen hebben niet die indruk of gokken het er simpelweg op.

Opbouwen van pensioen
Zo'n 90 procent van de werknemers bouwt verplicht via het pensioenfonds van zijn baas pensioen op. Wat werkgevers en werknemers hier per maand voor betalen, is niet misselijk. Toch hoor je hier verrassend weinig over. Zelfs niet als de reserves van pensioenfondsen als sneeuw voor de zon verdwenen zijn, zoals in 2009 het geval bleek.

De meeste werknemers lijken het wel best te vinden. Prima, maar het blijft raar dat ook als werknemers weg zouden willen bij hun pensioenfonds, ze dit niet mogen.

Aantal beroepspensioenfondsen
Voor zelfstandigen met een elftal beroepen bestaat eveneens een verplicht pensioenfonds. Zo kennen fysiotherapeuten, huisartsen, apothekers, dierenartsen, verloskundigen, tandartsen, medisch specialisten, loodsen, roeiers in het Rotterdamse havengebied, notarissen en zelfstandige kunstenaars, een beroepspensioenfonds.

Deze zelfstandigen moeten zich hier bij aan te sluiten omdat de minister de fondsen op verzoek van de beroepsgroepen zelf verplicht gesteld heeft. Hiertoe dient een representatieve brancheorganisatie een verzoek in te dienen.

Voordat het bewuste fonds bestond, was een huisarts voor zijn pensioen vaak afhankelijk van een goede verkoop van zijn praktijk, net als veel zelfstandigen in bijvoorbeeld de detailhandel nu. In tegenstelling tot veel andere beroepsgroepen vonden de huisartsen dit echter een probleem en deden hier wat aan.

Schilders en stukadoors
Heel soms is in een sector afgesproken dat ook de ondernemers verplicht bij het pensioenfonds voor werknemers zijn aangesloten. Dit is onder meer zo bij schilders en stukadoors. Vooral voor beginnende zelfstandigen hakt dit er echter flink is, de starter moeten dan namelijk zowel de werkgevers- als de werknemersbijdrage zelf betalen.

Aangezien bazen over het algemeen twee derde betalen en werknemers een derde, is verklaarbaar dat mensen die voor zichzelf beginnen en bij het pensioenfonds van hun werkgever mogen blijven, dit vaak niet doen. Veel te duur.

Conclusie: arbeidsongeschiktheidsverzekeringen en pensioenoplossingen voor ondernemers moeten zo goedkoop mogelijk zijn. Om dit te bereiken dienen er meerdere aanbieders te zijn die met elkaar concurreren (zie het WAZ-debacle). Maar even belangrijk is dat de fondsen groot zijn. Schaalvoordelen maken verzekeringen goedkoper. Grote fondsen bereik je door een verplichting in te voeren, maar dat willen veel ondernemers niet en dus lijkt er sprake te zijn van een patstelling.

Verzekerd, tenzij?
Wat te doen? Misschien een idee dus om ondernemers in eerste instantie automatisch aan een arbeidsongeschiktheidsverzekering en pensioenregeling te laten deelnemen, maar ze vervolgens wel de mogelijkheid te geven over te stappen of de regelingen te beëindigen. Een soort 'je bent donor, tenzij je je afmeldt' dus. Dan zouden we dit ook meteen voor werknemers kunnen invoeren.

Lees ook:

Hoe houdt een ondernemer zijn verzekeringen betaalbaar?

Ondernemers bezuinigen op hun sociale zekerheid

Loek Hermans: 'Besparen op sociale zekerheid is heel riskant'

Opinie Mathijs Bouman: Laat de zzp'er met rust