Kaj Leers
IJsland zit ernstig in de problemen en wil nu lid worden van de Europese Unie, nadat het eerst jaren de boot afhield vanwege de Europese visserijregels. De EU zou nu zelf die boot nog even moeten afhouden, en niet alleen omdat Nederland nog geld tegoed heeft vanwege het Icesave-debacle.
Opportunistisch
Nu IJsland figuurlijk gesproken een economische krater is, met in het diepste punt de smeulende puinhopen van de financiële sector, komt lidmaatschap van de EU het kleine landje niet zo slecht uit. Opportunisme is nog wel het minste dat de IJslandse regering verweten kan worden.
Daarbij moeten ook vragen gesteld worden bij de bereidwilligheid van de EU-lidstaten om IJsland op te nemen. Het is nog niet zo lang geleden - mei 2004 - dat de Baltische staten Litouwen, Estland en Letland werden opgenomen als leden.
Het initiële enthousiasme...
De EU verwelkomde deze economische 'Baltische Tijgers' in eerste instantie met open armen. De drie landen hadden zich na de Russische financiële crisis van 1998 afgewend van hun voormalige meester en richtten zich vanaf dat moment op de handel met de Europese Unie.
Dat ging voorspoedig. Exporteerden de Baltische staten vóór 1998 nog bijna de helft van hun totale bruto nationaal product naar Rusland, in 2007 ging bijna driekwart ervan naar de EU.
...sloeg om in zorgen
Maar er rezen twijfels bij de ambtenaren van de Europese Commissie. Ze waren bang dat de economieën van Letland, Litouwen en Estland op drijfzand gebaseerd waren. De drie landen richtten zich sterk op de export, belastingen werden verlaagd, regels voor de financiële sector verruimd. Vooral Zweedse banken stapten met grote leningen en investeringen in.
De Europese Commissie begon te waarschuwen: de landen moesten hun economieën diversifiëren. "Diversifieer nu, zorg dat ook de binnenlandse markt de economie kan ondersteunen, want anders krijgen jullie grote problemen als de export verslechtert", was de boodschap. Maar Letland, Litouwen en Estland luisterden niet en gingen vrolijk door met leenkapitaal aantrekken. En waarom zouden ze de Commissie ook serieus nemen? Het ging toch goed? De Baltische staten schreven in de periode 2000-2008 soms dubbelcijferige economische groeicijfers op de borden.
Implosie
En toen kwam eind 2008 de kredietcrisis. De kredietmarkten droogden op, buitenlandse investeerders draaiden in één keer de investeringskraan dicht en de huizenmarkt stortte in. De fundamenten van de Baltische economieën verdwenen als sneeuw voor zon. De vraag naar Baltische producten stortte in dankzij de recessie, en het bleek dat de salarissen van heel veel Balten uiteindelijk betaald werden uit investeringen, kredieten en ander geleend geld.
De Baltische Tijgers bleken start-ups uit de slechtste tijden van de internetbubble van 1999-2000. Estland en Letland probeerden de private investeerders te wisselen en hebben inmiddels om hulp gevraagd bij het Internationaal Monetair Fonds (IMF). Maar Litouwen weigert dat vooralsnog in verband met de voorwaarden die het IMF stelt.
Dit jaar zal de economie van Letland krimpen met 13,1 procent, die van Litouwen met 11 procent en Estland met 10,3 procent, zo verwacht Europees statistisch bureau Eurostat.
En nu IJsland
En IJsland? Dat eiland ziet de economie dit jaar krimpen met 11,6 procent, berekende Eurostat. Niet zo erg als Letland, maar wel erger dan Litouwen en Estland.
De economie van het 300.000 zielen tellende eiland staat er qua diversificatie niet veel beter voor dan de Baltische Staten. IJsland voer op twee pilaren: de visexport en de banken. De bankensector is geheel omgevallen en inmiddels genationaliseerd. IJsland ligt aan het infuus bij het IMF. Daarmee blijft voorlopig alleen nog de visexport over als aandrijver van de IJslandse economie - juist een afhankelijkheid waar IJsland van af wilde door de bankensector de vrije hand te geven.
Voorzichtigheid geboden
Je zou dus denken dat de EU-lidstaten wel twee keer zouden nadenken alvorens ze IJsland binnen laten, met de ervaringen met de Baltische staten nog vers in het geheugen. Maar nee: IJsland heeft een verzoek ingediend en dat is geaccepteerd. Nu gaat de Europese Commissie ermee aan de slag. Er zal onderzoek gedaan worden naar de vraag of IJsland mag toetreden, op basis van de gebruikelijke toelatingsregels.
Die zouden wel aangescherpt mogen worden op basis van de aanbevelingen en adviezen die de Europese Commissie stelselmatig aan de Baltische staten leverde. Dus zou IJsland eerst zijn economie moeten diversifiëren en meer zekerheden moeten inbouwen om te voorkomen dat de Europese Unie straks weer met een kat in de zak opgescheept zit.
Lees verder over IJsland en de Baltische staten:
IJsland presenteert plan bankensector
IJsland stelt Icesave-deal uit
