"Geen bank mag zo groot worden dat hij in de positie kan komen waarin hij regeringen kan afpersen." De Duitse bondskanselier Angela Merkel liet zich afgelopen maandag ferm uit, na een onderonsje met de Franse president Sarkozy in Berlijn.

De Franse-Duitse As draait op volle toeren in de aanloop naar de G20-top van grote industriële landen op 24 en 25 september in de Amerikaanse stad Pittsburgh. Afgelopen week gaf Sarkozy een voorschot door Franse banken eenzijdig een beperking van bonussen op te leggen. Daarmee hoopt de Franse president steun te vergaren voor een internationaal akkoord over de aanpak van bancaire excessen.

Sinds de golf reddingsoperaties uit het najaar van 2008 is iedereen het er over eens: de publieke prijs voor het falen van grote banken is extreem hoog geweest. Ook het Centraal Planbureau wees er afgelopen dinsdag nog eens op dat de regulering van grote banken strenger moet.

Banken proberen te krimpen
Internationale grootbanken zijn zich maar al te goed bewust dat ze onder het vergrootglas liggen. Krimp van het bezittingen- en schuldentotaal - derisking en downsizing - is de nieuwe mantra. Maar hoe serieus gebeurt dat eigenlijk?

De omvang van megabanken wordt vaak afgezet tegen het bruto binnenlands product (bbp) van landen, ofwel de som van de jaarlijkse productie van goederen en diensten. Zo is ING's balanstotaal bijna 1.200 miljard euro, pakweg het dubbele van het Nederlandse bbp.

Probleem van deze vergelijking is dat je twee nogal afwijkende grootheden tegenover elkaar zet. Voor het contrast kun je commerciële superbanken net zo goed tegenover hun publieke tegenhangers plaatsen: de centrale banken.

Fed en ECB dijen uit
De Amerikaanse Federal Reserve (Fed) en de Europese Centrale Bank (ECB) zijn commerciële banken de afgelopen maanden volop te hulp geschoten. Op de eerste plaats met kortlopende leningen, toen in het najaar van 2008 banken niet meer aan elkaar durfden te lenen. En vervolgens door dubieuze bezittingen van banken als onderpand te nemen voor het verstrekken van leningen.

Gevolg is dat centrale banken in twaalf maanden tijd het speelveld van de commerciële banken hebben betreden. Dat levert papieren winsten op, maar ook een uitpuilende balans. Zie de grafiek: Vette centrale banken.

Vooral de expansie van de Fed is indrukwekkend. Was het balanstotaal van de Fed eind 2007 nog zo'n 607 miljard euro, begin dit jaar was dat opgelopen tot 1.600 miljard euro. Eind augustus stond de teller op 1.452 miljard euro.

De ECB, met de bundeling van eurolanden de grootste centrale bank ter wereld, is iets minder expansief geweest, maar telde eind augustus toch een balanstotaal van bijna 1.800 miljard euro.

Nog steeds ontzagwekkend
Hoe verhoudt zich dat tot de commerciële monsterbanken? In de eurozone heeft Deutsche Bank als grootste speler in twaalf maanden tijd ruim 200 miljard euro van zijn balans gehaald. Maar eind juni stond het bezittingentotaal nog altijd op 1.733 miljard euro. Bijna evenveel als de ECB.

Zie de grafiek: Mondiale monsterbanken.

De Amerikaanse bank JP Morgan Chase, die in maart 2008 met hulp van de Fed de kwijnende zakenbank Bear Stearns kocht, is in een jaar tijd alleen maar vetter geworden. Met een totaal aan bezittingen van omgerekend 1.442 miljard euro is JP Morgan nagenoeg even groot als de Fed.

De Fed en de ECB kunnen zich nog enigszins meten met commerciële megabanken. Voor landen als het Verenigd Koninkrijk ligt dat totaal anders. Superbank HSBC is in omvang zeven keer zo groot als de Britse centrale bank.

Bonusjager Sarkozy
Uiteraard zitten er aan de vergelijking tussen centrale banken en commerciële superbanken de nodige haken en ogen, maar duidelijk is wel dat er legio banken zijn die puur vanwege hun omvang niet mogen omvallen. Het chantage-argument van Merkel is springlevend.

Hoe pak je zulke banken dan aan? De nadruk die de Franse president Sarkozy legt op het inperken van bonussen is politiek aantrekkelijk, maar ook eenzijdig. Het is prima als bankiers scherper worden afgerekend op de lange-termijngevolgen van hun beleid. Alleen houdt het daarmee niet op.

Hier en daar klinken voorstellen om superbanken domweg in stukken te hakken, maar dat lijkt vooral stoere praat. Niet vergeten moet worden dat grootbanken bij het spreiden van risico's wel degelijk voordelen kunnen bieden. Leningen verstrekken aan het midden- en kleinbedrijf is bijvoorbeeld minder gevaarlijk als je die kunt onder brengen in een grotere kredietportefeuille.

Bosbelasting voor grootbanken
Internationaal is de hoop gevestigd op het bankcomité in Basel, dat van grote banken zou kunnen eisen dat ze hogere kapitaalbuffers aanhouden. Daarmee maak je groot zijn duurder en laat je banken betalen voor het feit dat ze 'systeembank' zijn en in noodgevallen op overheidssteun kunnen rekenen.

Het zou natuurlijk mooi zijn als er snel internationale overeenstemming kwam over zo'n extra kapitaalbuffer voor superbanken. Dan werkt iedereen met dezelfde regels. Zoiets vergt echter een ongekende eruptie van mondiale eensgezindheid.

Mocht het internationaal niet lukken, dan is het chantageprobleem voor indivuduele landen niet van de baan. Voor nationale overheden blijft het zinnig om eventueel op eigen houtje actie te ondernemen.

In Nederland weten Rabobank, ING, ABN Amro, Fortis Bank en SNS Reaal bijvoorbeeld dat ze 'systeembanken' zijn en altijd gered zullen worden. Daar mogen ze best een premie voor betalen aan minister Bos van Financiën.