Dat blijkt uit een inventarisatie van Z24, op basis van jaarverslagen van bedrijven die zijn opgenomen in de Amsterdamse AEX-index.

In het recessiejaar 2009 kampten de toonaangevende beursbedrijven met forse omzetdalingen als gevolg van vraaguitval. De enige remedie was flink snijden in de kosten. Per saldo kwam de totale bedrijfwinst van AEX-fondsen uit op 15,9 miljard euro, een daling van 45 procent, becijferde het Financieele Dagblad eerder deze maand.

Maar welk effect heeft deze winstdip gehad op de beloning van topbestuurders? Alle grote beursfondsen, behalve baggeraar Boskalis en luchtvaartbedrijf Air France-KLM, hebben inmiddels aangegeven wat ze met de bestuursbeloningen hebben gedaan, zodat een redelijk compleet beeld gevormd kan worden.

Vijf procent achteruit
Gemiddeld is de directe beloning van topbestuurders uit de AEX met zo'n vijf procent gedaald in 2009. Hierbij zijn bedrijven waar de beloning van de bestuursvoorzitter sterk werd beïnvloed door wisselingen aan de top uit de vergelijking gehouden. Dat is bijvoorbeeld het geval bij uitgever Reed Elsevier, die afgelopen jaar liefst twee keer van topman veranderde.

De daling van de directe beloning van AEX-bestuurders is vrijwel geheel te wijten aan lagere jaarbonussen. Die zakten gemiddeld met zo'n dertien procent. De vaste salarissen van bestuursvoorzitters van AEX-fondsen bleven in 2009 grotendeels onveranderd. Zie de grafiek: Wat verdient een AEX-topman?

De meeste AEX-bedrijven delen ook voorwaardelijke aandelenpakketten uit aan hogere managers, waarvoor prestaties over een termijn van drie jaar meetellen. Opvallend is dat de voorwaardelijke, lange-termijnbeloningen afgelopen jaar per saldo gelijk zijn gebleven. Dit dempt het negatieve effect van de recessie op de beloning van topbestuurders aanzienlijk, omdat de lange-termijnbeloning gemiddeld zo'n tweevijfde van het totale pakket uitmaakt.

Topverdieners
Aan vast salaris verdiende een AEX-topman afgelopen jaar gemiddeld ruim acht ton. De jaarbonus was zo'n 70 procent van dit bedrag, de voorwaardelijke lange-termijnbeloning ruim één keer het jaarloon.

Hieronder gaan wel flinke verschillen schuil. Zie de grafiek: Grote en kleine verdieners in de AEX.

De beste verdieners in de AEX zijn te vinden bij de grootste multinationals: energieconcern Shell, soep- en zeepbedrijf Unilever en staalgigant ArcelorMittal.

Shell's topman Peter Voser is sinds medio 2009 de hoogste baas bij het concern, en was daarvoor de hoogste financiële bestuurder bij Shell. Een half jaar als chief executive bij Shell leverde Voser nog steeds genoeg op voor een eerste plek onder de AEX-bestuurders, met een directe beloning van 3,16 miljoen euro over 2009.

Unilevers' Paul Polman volgde nipt met een pakket van 3,12 miljoen euro, bestaande uit het vaste salaris, de jaarbonus en onkostenvergoedingen. De Indiase tycoon Lakshmi Mittal, van het in Amsterdam genoteerde staalfonds ArcelorMittal, kwam op de derde plaats met een directe beloning van 2,6 miljoen euro.

Bescheiden verdieners in de AEX zijn topman Joop van Oosten van bouwer BAM, en Hans Pars van vastgoedfonds Wereldhave. Zij moesten het in 2009 met respectievelijk 610 duizend en 389 duizend euro aan directe uitkeringen doen.

Bingo en soberheid
De opmerkelijke stijgers zaten in 2009 bij bierbrouwer Heineken en uitgever Wolters Kluwer. Zie de grafiek: Dubbele bonus en bonusloos.

Heineken boekte afgelopen jaar een 4,1 procent hogere 'geschoonde' winst van 1,1 miljard euro. De jaarbonus van topman Jean-François van Boxmeer ging met maarliefst 84 procent omhoog naar 1,13 miljoen euro. Volgens Heineken had Van Boxmeer op grond van diverse prestatiecriteria recht op een bonus van anderhalf keer zijn jaarloon.

De enige topvrouw in de AEX, Nancy McKinstry van Wolters Kluwer, kreeg een 71 procent hogere jaarbonus van 1,1 miljoen euro. Deze stijging is deels geflatteerd, omdat McKinstry in 2008 een deel van haar jaarbonus inruilde voor een extra pensioenvoorziening. Zonder dit effect was de stijging 18 procent.

Soberheid was er te vinden bij enkele bedrijven die flinke klappen kregen in de recessie. Jan Hommen van bankverzekeraar ING, Alex Wynaendts van verzekeraar Aegon, Ben Noteboom van uitzender Randstad en Joop van Oosten van bouwer Bam kregen geen jaarbonus afgelopen jaar.

Groter en groener
In de discussie over topbeloningen doet zich inmiddels een duidelijke tweedeling voor. Aan de ene kant is er een groep bedrijven die de omvang van de variabele beloning duidelijk beperkt, tot pakweg één keer het jaarsalaris. Financiële instellingen ING en Aegon doen dit min of meer gedwongen, zolang ze zijn gebonden aan kapitaalinjecties van de staat. Post- en expresconcern TNT wil de variabele beloning op eigen initiatief limiteren.

Ander bedrijven, waaronder multinationals Shell en Unilever, vinden dat een steviger aandelenbelang van de bestuursvoorzitter in de onderneming de band van het management met aandeelhouders versterkt. De lange-termijnbeloning in aandelen krijgt zodoende een zwaarder accent.

Relatief nieuw is de gedeeltelijke koppeling van de beloning in aandelen aan groene en sociale criteria, onder meer bij AkzoNobel en DSM. Hoe de combinatie van grotere en groenere aandelenbonussen uitpakt, is nog even afwachten. Tot de volgende verslagronde.