Door de discussie over de bankiersbonus raken de positieve kanten van variabele beloning ondergesneeuwd. Een gematigde, aan duidelijke doelen gekoppelde bonus kan een prima instrument zijn om werknemers te motiveren en de productiviteit te verhogen. De kans op extra geld leidt vaak tot extra inspanning.
Dat blijkt ook uit een nieuw en opmerkelijk onderzoek van twee Amerikaanse economen. Tanjim Hossain van de Universiteit van Toronto en John List van de Chicago Universiteit trokken naar China voor een unieke veldstudie naar het effect van variabele beloning.
In een fabriek van elektronicaproducent Wanlida in Nanjing mochten ze experimenteren met groepen van werknemers. In totaal waren ongeveer 150 Chinese arbeiders bij het bonusonderzoek betrokken.
Positieve en negatieve bonus
De economen waren niet alleen geïnteresseerd in de vraag of het werken met bonussen de productiviteit verhoogt, maar wilden vooral weten of de context waarin de bonus aan de werknemers wordt gepresenteerd daarbij van belang is.
De ene groep werknemers werd een traditionele 'positieve' bonus voorgehouden. Als de gemiddelde uurproductie boven een bepaalde grenswaarde zou komen, werd aan het einde van de week een bonus uitbetaald.
Een andere groep arbeiders kreeg dezelfde premie, bij dezelfde grenswaarde voor de uurproductie, maar nu werd de beloning in een negatieve context geplaatst. Deze werknemers kregen een voorlopige bonus aan het begin van de week, met de mededeling dat als de grenswaarde niet zou worden gehaald, men de premie weer zou moeten inleveren.
Het waren dus twee identieke bonussen, maar met verschillende 'framing', zoals gedragswetenschappers het noemen.
Frappante uitkomsten
De uitkomsten van het veldonderzoek in China zijn frappant. Allereerst blijkt uit de resultaten dat het uitkeren van een bonus (positief of negatief geframed) de werknemers inderdaad stimuleert. Afhankelijk van de data-analyse gaat de productiviteit 4 tot 9 procent omhoog.
Daarbij valt op dat de bonus met negatieve framing beter werkt dan de positieve bonus. Wanneer werknemers vrezen hun bonus kwijt te raken stijgt de productiviteit ongeveer een vol procentpunt meer dan als medewerkers de bonus als extraatje zien. Straffen werkt beter dan belonen.
Dat is misschien een onsympathieke conclusie, maar wel consistent met eerder onderzoek. Uit veel economische experimenten die de afgelopen decennia zijn gedaan blijkt dat mensen verlies erger vinden dan dat ze winst waarderen. Uit experimenten blijkt bijvoorbeeld dat er zo’n 200 euro nodig is om een verlies van 100 euro emotioneel te compenseren.
Verliesverdriet is twee keer zo groot als winstplezier. Geef iemand een cadeau en pak het vervolgens af, en hij is per saldo chagrijniger geworden.
Beleggers doen het ook
Hetzelfde effect speelt bijvoorbeeld een rol bij de relatie tussen beleggen en consumeren. Uit onderzoek van het Centraal Planbureau uit 2006 blijkt dat particuliere beleggers hun consumptie bij verlies op de beurs meer verlagen, dan dat ze die bij beurswinst verhogen.
Een wild fluctuerende beurs leidt dus tot minder consumptie dan een stabiele beurs, ook als de gemiddelde rendementen gelijk zijn.
Met dit soort onderzoek komen economen langzaam dichterbij de conclusie die alle andere mensen allang getrokken hebben: de mens is een irrationeel wezen dat zich laat leiden door emotie.
Lees ook:
