Economie is emotie, zegt econome Henriëtte Prast. Iedereen die beelden van schreeuwende beursmannen heeft gezien of getwijfeld heeft tussen sparen voor een wasmachine of een bootje huren op een mooie zomerdag, weet wat zij bedoelt.

Rationeel wezen
Toch zijn er heel veel economen die geloven dat de mens in grond rationeel denkt en handelt. Sterker zelfs, daar zijn hun theorieën over marktwerking en financiële handel op gebaseerd.

"De financiële crisis laat zien dat het niet slim is om alles door marktwerking te laten bepalen", zegt Justin Fox, the curious capitalist en auteur van The myth of the rational market (verschijnt in juni 2009). "We moeten goed nadenken over regulering en de werking van markten in de maatschappij, zoals in de zorg of het onderwijs."

Riskante hypotheken
Veel economische theorieën, zoals de efficiënte markt hypothese en de prijstheorie, gaan er vanuit dat mensen, voor ze handelen, eerst informatie verzamelen en de voor- en nadelen van een bepaalde beslissing uitzoeken. Als ze een goed overzicht hebben, nemen ze het besluit dat voor hen het beste is. Dit betekent dat mensen altijd de juiste prijs zullen vragen en betalen. Klinkt logisch.

Maar in praktijk schort er het een en ander aan, volgens Fox. Dat blijkt bijvoorbeeld als je de theorie van de rationele markt op de beurs loslaat. Als de prijs van een pakketje riskante hypotheken klopte, waarom raakten de banken dan in problemen? Het financiële risico had ingecalculeerd moeten zijn. Dat was het niet - en dat is in tegenspraak met de rationele markt.

Karig pensioensparen
Of kijk naar het pensioensparen in de Verenigde Staten. Hier krijgen mensen de kans om zelf te bepalen hoeveel ze sparen - het bedrijf verdubbelt vervolgens de inleg. Rationeel zou zijn om uit te rekenen hoeveel geld je nodig hebt voor je pensioen en dat dan opzij te zetten. Maar in praktijk sparen de meeste mensen veel te weinig.

Het antwoord kwam van een nieuwe club economen, vertelt Fox: de gedragseconomen. Zij zeggen, net als Prast, dat de mens niet rationeel is. De gedragseconomen halen er psychologie en sociologie bij om de economie te verklaren. En dat verheldert de zaak behoorlijk.

Eigen kansen positiever
Zo is al langer bekend dat mensen hun eigen kansen en situatie altijd gunstiger inschatten dan die in werkelijkheid zijn. De banken dachten dus dat de risico's pas aan het licht zouden komen nádat zij de pakketjes weer hadden verkocht. Ook hebben mensen moeite om lange termijnbeslissingen te overzien: daarom sparen ze te weinig voor hun pensioen.

De oplossing kennen we in Europa al: automatisch sparen. In Nederland zijn er maar weinig mensen die zelf hun basispensioen bij elkaar moeten sparen, dat gebeurt automatisch. "Het zou goed zijn om elementen over te nemen", zegt Fox. "Mensen in Nederland schrikken van het niet-indexeren van pensioen. Maar hier gaat het om een afname van soms 40 procent van je persoonlijke pensioen."

Gedragseconomen stil tijdens crisis
Toch is hem iets opgevallen. Juist nu de gedragseconomen gelijk hebben gekregen en is bewezen dat de markt niet altijd rationeel en efficiënt functioneert, is het stil. "Geen van de gedragseconomen is met een nieuwe theorie gekomen", constateert Fox. "Alle antwoorden en oplossingen komen van traditionele economen."

Die traditionele economen zijn wel minder rigide geworden dan vroeger. Economen houden er rekening mee dat mensen niet altijd over alle informatie kunnen beschikken en af en toe fouten maken. Gedragseconomen gingen ervan uit dat mensen irrationeel waren, zo ver gaan de traditionalisten niet. In basis blijft de mens rationeel - maar dat wil niet zeggen dat de 'homo sapiens' altijd verstandig is en weloverwogen handelt.

Kalmte - boem!
Het is zonde om het kind met het badwater weg te gooien, zegt Fox. "We moeten onthouden wat goed was aan de financiële markten. Deze crisis is niet iets nieuws. Het gebeurt keer op keer in de geschiedenis: kalmte - boem."