De vakbond onderhandelt met bedrijven die medewerkers willen ontslaan over een sociaal plan. De ondernemingsraad (OR) daarentegen is de instantie die moet kijken of het wel nodig is te reorganiseren en of de reorganisatie wel op de juiste manier wordt uitgevoerd.

"Een goede OR moet in tijden van crisis het beleid van de onderneming checken en de validiteit ervan onderzoeken", zegt advocaat arbeidsrecht Mariëlle Daudt, werkzaam bij Baker & McKenzie. "Dat is niet gemakkelijk. Reorganisaties worden doorgaans onderbouwd met cijfers, maar die zijn te manipuleren. Heb je te maken met de OR van ABN Amro dan kunnen de leden daarvan wel door die cijfers heen kijken. Maar of een doorsnee machinist in de OR dat ook kan?"

Lastige taak
Het beoordelen van de noodzaak van een reorganisatie is voor veel OR-leden een lastige taak, beaamt ook Frans Ververgaart, trainer bij opleidingsinstituut voor ondernemersraden FNV Formaat. Ververgaart geeft onder meer de training 'OR-werk in crisistijd? Ga er maar aan staan!'. "Heel veel OR-leden hebben toch wel moeite met cijfers. Ze denken vaak: het zal wel. Dan kan het gebeuren dat een te diepe reorganisatie wordt doorgevoerd. Ik weet niet hoe vaak het gebeurt, maar het komt voor."

Een bedrijf moet een OR hebben als er vijftig medewerkers of meer op een locatie werken. Uit onderzoek uit 2005 blijkt dat iets meer dan driekwart van de bedrijven die dit verplicht zijn daadwerkelijk een ondernemingsraad hebben. Advocaat Mariëlle Daudt: "Veel Amerikaanse bedrijven zijn huiverig een OR in te stellen, omdat ze denken dat die hun beleidsvrijheid inperkt."

Adviesrecht
Een ondernemingsraad heeft adviesrecht over elke reorganisatie die significant is. Daudt: "Wil een bedrijf bepaalde werkzaamheden beëindigen, inkrimpen of andere belangrijke wijzigingen doorvoeren - al gaat het kantoor naar de overkant van de staat verhuizen - dan moet hierover eerst advies worden aangevraagd bij de OR.

"En", zo gaat zij verder, "niet onbelangrijk in de huidige kredietcrisis: ook als de onderneming een belangrijk krediet wil aantrekken, mag de OR hierover adviseren." Daudt wordt vaak door grote bedrijven ingehuurd om adviesaanvragen aan ondernemingsraden te schrijven.

Het adviesrecht van ondernemingsraden gaat heel ver, legt Daudt uit. "Wat wij veel zien is dat een Amerikaanse onderneming die geld steekt in een Nederlandse club, plots zegt: 'per volgende maand moet X procent afvloeien'. Dat kan dus niet zomaar. Het bestuur van de Nederlandse tak moet eerst een adviesaanvraag neerleggen bij de OR."

Adviseert die positief dan kan het bedrijf verder. Adviseert de ondernemingsraad negatief, dan mag het bestuur van start gaan met de reorganisatie, maar krijgt de OR een maand de tijd tegen het plan beroep in te stellen bij de ondernemingskamer van het hof.

Spanningsveld
"Hier zit een spanningsveld. Je strijdt tegen de hand die je voedt", zegt Daudt. "Het is toch heel moeilijk om je eigen werkgever voor de rechter te dagen. Bij een bedrijf als ING, maakt dat niet zoveel uit. Dat is zo groot. Maar bij een kleiner bedrijf? Kijk, als nou de helft van het personeel eruit moet... Maar stap maar eens naar de rechter om de wijziging van een bonusplan, OR-leden zijn dan toch banger voor hun individuele positie."

Iets dergelijks blijkt ook uit onderzoek van opleidingsfonds voor ondernemingsraden GBIO. "Het ontbreekt vaak aan lef om juridische stappen te zetten", zegt medewerker onderzoek en beleid van GBIO Liedeke Boekhorst.

Los daarvan komt het ook voor dat een OR zich naarmate hij nauwer bij een strategische ontwikkeling betrokken is, medeverantwoordelijk voelt voor het besluit. "Dit staat haaks op een harde opstelling", aldus Boekhorst.

Deskundigen inhuren
Om het werk goed te kunnen doen, heeft een OR allerlei bevoegdheden om bijvoorbeeld externe deskundigen in te huren of advocaten. De onderneming moet dat betalen. Advocaat Daudt betwijfelt of hier voldoende gebruik van wordt gemaakt.

Over het algemeen vinden zowel ondernemersraden zelf als de werkgevers waar ze mee te maken hebben overigens dat ondernemingsraden goed functioneren, blijkt uit een studie van GBIO. Dit onderzoek beslaat echter de periode voordat de kredietcrisis losbarste.

Kortste eind
Of een OR opgewassen is tegen zijn taken in crisistijd, hangt volgens Ververgaart af van de sterkte van de betrokken ondernemingsraad. "Met name bij grote bedrijven, vind je sterkere OR's", zegt ook hij. "Andere ondernemingsraden hebben vaak echt wel ondersteuning nodig. Zoeken ze die niet, dan heb je kans dat ze aan het kortste eind trekken."