Volgens de dinsdag 15 september gepubliceerde Trendnota Arbeidszaken Overheid werkten er eind 2008 123.000 mensen bij de rijksoverheid. Dat is evenveel als eind 2007, en drieduizend meer dan eind 2006. Tussen eind 2006 en eind 2008 is het aantal rijksambtenaren per saldo dus toegenomen.

Kleiner en beter
Die toename staat in schril contrast met het beleidsprogramma van dit kabinet. Daarin stond te lezen dat de rijksoverheid kleiner en beter moest. De beleidsafdelingen en inspecties dienden met 20 procent te slinken, de ondersteunende diensten en afdelingen zelfs met 25 procent.

Minister Guusje ter Horst van Binnenlandse Zaken maakte eind mei bekend dat de rijksoverheid in vergelijking met eind 2006 al met 2.137 voltijdsbanen (fte's) was ingekrompen. Dit betekende volgens Ter Horst dat de overheid sneller afslankt dan gepland.

Verschil in cijfers
Maar hoe verhouden de cijfers die Ter Horst in mei naar buiten bracht, zich met de recente gegevens uit de bijlage in de begroting van haar eigen ministerie? Volgens een woordvoerder van het ministerie zit het verschil erin dat de Trendnota het over 'werkzame personen' heeft, en Ter Horst het in mei over fte's had. Omdat er ook mensen in deeltijd werken, zijn beide cijfers volgens de woordvoerder niet te vergelijken.

In de Trendnota staat echter ook dat rijksambtenaren gemiddeld 93 procent van de tijd werken, en dat dit cijfer al jarenlang stabiel is. Per saldo wordt er niet meer in deeltijd gewerkt. Volgens de cijfers van Prinsjesdag is dus het aantal fte's wel degelijk gestegen. Bovendien zijn de loonkosten voor Rijksambtenaren tussen 2006 en 2008 toegenomen van 6 tot 6,6 miljard euro per jaar. Een stijging van 10 procent.

Werkzaam bij ZBO's
Een tweede mogelijke verklaring voor de verschillen tussen de cijfers in de Trendnota en die van Ter Horst, is dat er een andere definitie van rijksambtenaar is gebruikt.

Het blijkt dat Ter Horst in haar eerdere rapportage ook de ambtenaren werkzaam bij zelfstandige bestuursorganen (ZBO's) als UWV en TNO heeft meegeteld. "De taakstelling om de rijksdienst in 2011 met 12.800 fte's te hebben teruggebracht, geldt voor de ministeries én hun ZBO's", bevestigt de woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Zaken.

De Trendnota heeft geen betrekking op de ZBO's. Dat zou erop kunnen wijzen dat de afname van het aantal fte's waar Ter Horst het over had voornamelijk gerealiseerd moet zijn bij de ZBO's. Dat lijkt te kloppen.

Uit de nota die minister ter Horst eind mei naar de Tweede Kamer heeft gestuurd, valt op te maken dat de afname van de ruim 2.000 fte's voor het overgrote deel voor rekening komt van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW).

UWV en CWI
De reductie bij SZW is deels het gevolg van de fusie tussen uitkeringsinstellingen UWV en CWI. Bij OCW is de daling in zeer sterke mate het gevolg van reorganisaties bij twee ZBO's: De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek en TNO, zo staat in de eerdere nota te lezen.

Volgens Binnenlandse Zaken zijn er echter wel degelijk ook op de ministeries zelf banen verdwenen.

Belastingdienst
Hoe komt het dan dat in de Prinsjesdagstukken staat dat er in 2008 meer Rijksambtenaren waren dan in 2006? De woordvoerder: "Op grond van besluitvorming van het vorige kabinet is er sprake van een personeelsuitbreiding op enkele terreinen die doorloopt in deze kabinetsperiode. Op grond daarvan zijn bijvoorbeeld de AIVD en de Belastingdienst uitgebreid. Er heeft dus een uitbreiding plaatsgevonden bij de uitvoerend diensten, want het beleid en de ZBO's zijn gekrompen."

Toch een toename dus, maar wel alleen bij de uitvoerende diensten, en de schuld van het vorige kabinet. Dit komt gedeeltelijk overeen met wat er in de nota die Ter Horst in mei naar de Tweede Kamer stuurde staat, namelijk dat er hoewel het aantal fte's over de hele linie zou zijn afgenomen, ook wel banen zijn bijgekomen omdat het vorige kabinet daar al toe had besloten, en omdat de Tweede Kamer om steeds meer dingen vraagt.

Publieke omroep
Hoe goed zijn de vooruitzichten op het behalen van de doelstelling de rijksoverheid in 2011 met bijna 13 duizend fte's te hebben ingekrompen? In de mei-nota zelf staan al punten van zorg. Het personeelsbestand van de publieke omroep is met iets meer dan 20 procent toegenomen. Daarnaast gaan ambtenaren als gevolg van de crisis tegenwoordig minder vaak uit zichzelf weg bij de overheid.

En dan is er de vraag hoe structureel de daling bij de ZBO's is. UWV heeft inmiddels alweer aangekondigd dit jaar 2.300 nieuwe medewerkers te willen aannemen. Doordat meer mensen werkloos raken heeft de uitkeringsinstantie het extra druk. En bij TNO lijkt de krimp in fte's tijdelijk. Er moesten medewerkers weg doordat er als gevolg van de crisis minder opdrachten vanuit de markt binnenkwamen.