Balkenende stelde onlangs in NRC Handelsblad dat het huidige poldermodel niet meer volstaat. De inmiddels één miljoen eenpitters worden erdoor benadeeld, stelt hij, bijvoorbeeld omdat ze geen pensioen kunnen opbouwen. Ze moeten een plaats krijgen aan de overlegtafel.
Reactie Jongerius
De sociale partners reageren gepikeerd op de impliciete suggestie dat zij deze groeiende groep eenmanszaken links zouden laten liggen. Volgens voorzitter Agnes Jongerius van de grootste vakbond FNV doet Balkenende het voorkomen alsof zelfstandigen zonder personeel (zzp'ers) geen pensioen opbouwen doordat ze niet gerepresenteerd worden.
"Dat is de wereld op zijn kop", zegt ze. "Tot nu toe heb ik bij dit kabinet niet veel bereidwilligheid gemerkt om iets aan de rechtspositie van zelfstandigen te doen. Mijn hemel, wat hebben wij een moeite moeten doen om het zwangerschapsverlof voor zelfstandigen terug te krijgen. Daar heb ik nog beschuit met muisjes voor uitgedeeld in Den Haag."
Ook VNO-NCW is het er niet mee eens. "Wij vertegenwoordigen die groep allang", aldus de woordvoerder van de werkgeversvereniging.
Aantal zzp'ers groeit
Een groeiende groep mensen verhuurt zichzelf op projectbasis, is soms tijdelijk in loondienst, of heeft naast een baan een adviespraktijk. Worden hun belangen in de Sociaal-Economische Raad (SER) gedekt door de FNV en het Platform Zelfstandig Ondernemers, onderdeel van VNO-NCW? Martin Pikaart, voorzitter van AVV, Alternatief voor Vakbond, vindt van niet. Hij verwijt met name de vakbonden de instituties in de polder (het cao-overleg, pensioenbesturen, SER, opleidingsfondsen) gesloten te houden voor nieuwkomers zoals het AVV. "Het zou niet vreemd zijn om zelfstandigen een eigen zetel in de SER te geven", zegt hij.
Voor Jongerius is het AVV van harte welkom in de polder, mits het maar voldoende mensen vertegenwoordigt. "En dat is zeker sinds het vertrek van Mei Li Vos naar de Tweede Kamer niet meer het geval", zegt ze. Sinds de charismatische Vos haar AVV-voorzitterschap inruilde voor Den Haag heeft de eenpitterslobby aan publieke bekendheid ingeboet.
Bond voor uitzendondernemers
Hans Kamps, onafhankelijk kroonlid in de SER en voorzitter van de bond voor uitzendondernemers ABU, vraagt zich af of zelfstandigen wel interesse hebben voor een plek aan de SER-tafel. "Kenmerk van eenpitters is nu juist dat ze zich niet zo snel zullen organiseren. Ze zijn juist uit de bescherming van een cao gestapt omdat ze denken dat ze dat risico wel aankunnen. Als FNV Zelfstandigen aan de leden allerlei voorzieningen oplegt en daarvoor onderlinge solidariteit eist, zijn ze snel verdwenen, denk ik."
Ook Paul de Beer, hoogleraar arbeidsverhoudingen aan de Universiteit van Amsterdam, vraagt zich af of de tafel van het polderoverleg wel de juiste plek is voor de zzp'ers. "Ik zou het wel raar vinden als ze mee zouden praten over ontslagbescherming en cao's, zaken die per definitie niet op hen betrekking hebben", zegt hij. "Als ze al een plaats aan de SER-tafel krijgen, dan met beperkte opdracht."
Zelfstandigen zijn ondernemers
De Beer ziet zelfstandigen vooral als ondernemers, zeker de groep die bewust voor het zzp'erschap kiest. "Ze hebben geen vaste werktijden, geen vaste beloning, geen pensioen, geen sociale zekerheid, allemaal dingen waar de vakbeweging honderd jaar voor gestreden heeft. Daarom vraag ik me af of de vakbeweging deze groep niet te snel heeft omhelsd. Je kunt twee reacties hebben op de groei van de zelfstandigen. De ene is dat het een nieuwe groep is die je moet emanciperen, de andere is - in ouderwetse vakbondstermen - dat het onderkruipers zijn."
Een achterhaald idee, vindt Jongerius. "Dat debat hebben we 15 jaar geleden al beslecht. De bonden voor zelfstandigen bestaan nu een jaar of tien en horen tot de snelst groeiende", zegt ze. Voor haar telt alleen de vraag hoe de rechtspositie van deze groep verbeterd kan worden, hoe zij bijvoorbeeld een pensioen kunnen krijgen.
"Moet je voorzieningen treffen voor iemand die bewust uit het stelsel stapt?", vraagt Kamps zich af. "Dat stelsel is ontstaan in een tijd waarin werknemers beschermd moesten worden tegen ondernemers die het niet goed bedoelden. Als de arbeidsmarkt nu zo verandert dat de werknemer het voor het zeggen heeft, moet je andere instituties hebben."
Naar nieuw model toe
Kamps denkt dat we toe groeien naar een model waarin individuele werknemers onderhandelen met individuele opdrachtgevers over duur en betaling van projecten, met daarnaast een collectief stelsel voor de zwakken op de arbeidsmarkt, met banenpools en scholingspotten.
Ook Jongerius denkt dat 'de polder' zal veranderen onder invloed van de opkomst van de zzp'er, al weet ze nog niet hoe. "Reden temeer waarom ik denk: laat minister Donner van Sociale Zaken nu eindelijk eens afkomen met zijn adviesaanvraag over zelfstandigen. Dan kunnen we het er eens over hébben."
